- Kozmozda adına galaksi dediğimiz gökadalar insan zihni ile algılanamayacak miktarda gök cismi içerir. Başlıca yıldızlardan oluşmak üzere bünyesinde biriktirdiği çok sayıdaki gök cismi, galaksilerin elektromanyetik spektrumun çoğu dalga boyunda yüksek yoğunlukta ışıma yapmasına neden olur. Hem parlaklıkları hem de büyüleyici şekilleri ile insanları etkileyen galaksiler temelde morfolojik yapılarına göre sarmal, eliptik ve düzensiz olmak üzere sınıflandırılır. Bunlar içerisinde göze hitap eden yapısıyla en çok dikkat çeken spiral kollara sahip sarmal galaksilerdir. Örnek olarak Güneş sistemimizi de içeren Samanyolu galaksisi ve Andromeda galaksisi birer sarmal yapılı gökadadır.
Öncelikle diferansiyel dönme hareketinden bahsedelim. Galaksiler herhangi bir dönme hareketi yapmaz, spiral kolların merkeze yakın kısmında bulunan yıldızlar ve diğer materyaller dış kısmında bulunan yıldızlardan daha hızlı döner, buna da diferansiyel (konuma bağlı) dönme denir. Ancak sarmal galaksilerin dönüşü sadece bununla açıklanamaz çünkü spiral kollar, diferansiyel dönme hareketinin bir sonucu olarak milyon yıllar içerisinde birbirine dolanırdı (sarılma problemi) ve galaksi sarmal yapısını kaybederdi.
Çoğu sarmal yapılı galaksi ikiden fazla ana kol ve onların arasında tüy şekline benzer yan dallar içerir. Yapılan son gözlemlerden elde edilen verilere göre bu tüy benzeri kollar bazen ana kollardan bile daha genç yıldızlara ev sahipliği yapıyor ve daha parlak olabiliyor. Bu tüylerin nasıl oluştuğu ise bir başka merak konusu. Şimdiye kadar tüylerin oluşumuna süpernova patlamalarının yol açtığı şok dalgaları veya zayıf ama büyük ölçekli manyetik alanların sebep olduğu düşünülse de bazı bilim insanları tüylerin oluşumunun kütleçekimi ile açıklanabileceğini öne sürüyor. Bir simülasyon yardımı ile evrenin erken dönemlerinde gökadayı oluşturan sarmallardaki materyalin kendi kütle çekiminin etkisi ile zamanla dallanmaya başlayabileceği ve yan tüyleri oluşturabileceği düşünülüyor.
Sonuç olarak yoğunluk-dalga teorisi, diferansiyel dönme hareketi veya kütleçekim etkisi ile kısmen açıklansa da sarmal galaksilerin ana kollarının ve yan tüylerin spiral şeklindeki yapısının nasıl oluştuğu hala çözüme kavuşturulamamıştır.
Yazar: Hayrunisa Özkarabulut
Kaynakça: https://evrimagaci.org/sarmal-galaksiler-nasil-doner-spiral-galaksilerin-donusunu-en-iyi-sekilde-nasil-modelleyebiliriz-12987, https://science.nasa.gov/universe/galaxies/types/, https://www.space.com/the-universe/galaxies/how-do-spiral-galaxies-get-feathers-all-it-takes-is-a-little-gravity