2 Şubat 2025’te Çin öncülüğünde kullanılan Einstein Probe uzay teleskobu (EP) normalin üstünde parlaklığa sahip bir x-ışını kaynağı belirledi. Rutin gözlemler boyunca sürekli parlaklığı değişen bu ışın kaynağı anında sıradan kaynaklardan ayrıldı ve dünya çapındaki gözlemevleri bu kaynağın peşine düştü.
Hong Kong Üniversitesi (HKU) fizikçileri değişen parlaklığın orta büyüklükte bir kara deliğin, bir beyaz cüceyi parçalara ayırıp sindirdiği anı gösterdiğini öne sürdü. Ki doğrulanırsa, bu büyüklükte bir karadeliğin “beslenme” sürecinin ilk gözlemi olacak.
Bu keşfin gerçekleştirilmesini sağlayan EP’nin özel x-ray araçları oldu. 2 Temmuz 2025’te rutin bir tarama sırasında geniş alan x-ışını teleskobu (WXT), sert bir değişkenlik gösteren geçici bir x-ışın kaynağı yakaladı. EP250702a olarak adlandırılan kaynağın bulunduğu bölgede NASA’nın Fermi gama ışını teleskobu da gama ışını patlamaları kayıt altına aldı.
Bu olayın önemi ancak WXT’nin eski gözlemleri incelendiğinde ortaya çıktı. Teleskop gama patlamalarından 1 gün önce aynı bölgeden devamlı x-ışını salınımı belirlemişti. Bu durum hayli nadir görülüyor. İlk sinyalden yaklaşık 15 saat sonra art ardına yoğun x-ışınları evrende gözlemlenmiş en parlak ani patlama olaylarından biri.
WXT’nin sağladığı koordinatlar sayesinde başka teleskoplarla da seri şekilde gözlendiğinde başarılı olarak yeri belirlendi, uzak bir galaksinin sınırlarındaydı tüm olan biten. Sonrasında EP’nin başka bir aracı olan takibi x-ışın teleskobu (FXT) kaynağın son derece sert değişimlerini gözlemledi. Neredeyse 20 gün içinde parlaklığı 100.000 katı geçen bir seviyede azaldı, bu süre içinde x-ışın salınımları yüksek enerji seviyesinden düşük enerji hallerine indi.
Toplanan tüm gözlem verileriyle ortaya çıkan EP250702a’nın mevcut modellerin açıklayamadığı bir takım özelliklere sahip olduğu. Gama patlamalarından önce salınan ve muazzam parlaklıkta x-ışınları oldukça yüksek hızla evrildi. Bu olayın galaksi merkezinde değil de dış sınırlarda olması da bir takımsorular ortaya çıkarıyor. Tartılan tüm teorik senaryolar içinde biri öne çıkıyor: orta-kütle bir karadeliğin yuttuğu bir beyaz cüce.
Bu senaryonun veri yorumlanmasında, teorik modellemesinde ve akabinde fenomenin altta yatan mekanizmalarının belirlenmesinde kritik rol oynayan HKU’dan Prof. Lixin Dai “Beyaz cüce-kara delik modeli eforsuzca ani değişimleri ve yüksek enerji çıkışlarını açıklayabilir.” diyor.
HKU’dan Dr. Jinhong Chen: Simülasyonlarımız gösteriyor ki orta-büyük bir karadeliğin gelgit kuvvetleri ve bir beyaz cücenin normalin üstünde yoğunluğu birleşince gözlem verileriyle yüksek uyum gösteren sonuçlar oluşuyor.
Eğer HKU’nun teorisi doğrulanırsa ilk defa bir orta-kütle kara deliğin bir beyaz cüceyi parçalamasına ve göreli jet ürettiğine doğrudan bir kanıt sunulacak.
Yazar: Yaman Efe YILMAZ
Kaynak: https://www.hku.hk/press/press-releases/detail/28931.html